Groep van stelsels

Stephans Kwintet: vijf stelsels en een botsing

Stephans Kwintet is een groepje van vijf sterrenstelsels in het sterrenbeeld Pegasus. Vier ervan staan echt dicht bij elkaar, op ongeveer 290 miljoen lichtjaar. Eén van die vier, NGC 7318B, schiet met hoge snelheid door de groep heen. Daardoor ontstaat in het gas tussen de stelsels een schokgolf die groter is dan de hele Melkweg. Het vijfde stelsel, NGC 7320, staat veel dichter bij ons en hoort er eigenlijk niet bij.

Animatie

Een indringer schiet door de groep

Deze animatie laat zien hoe NGC 7318B door de groep heen schiet. De beweging wordt live uitgerekend met zwaartekracht, en het gas tussen de stelsels licht op waar de indringer het raakt.

De animatie kan in deze browser niet worden getoond.

Onderaan de animatie zie je een balk die laat zien hoe ver de botsing is. Het witte streepje ‘nu’ geeft aan waar Stephans Kwintet zich vandaag ongeveer bevindt.

Wat betekenen de kleuren?

Geel en oranje: oudere sterren, een heldere kern of warm licht in het centrum.
Blauw: jonge, hete sterren en gebieden waar veel nieuwe sterren zichtbaar zijn.
Roze: gaswolken en stervormingsgebieden waar nieuwe sterren kunnen ontstaan.
Donkere bruine banen: stof en gas dat licht tegenhoudt; daardoor zie je donkere stroken.
Witte puntjes: losse sterren op de voorgrond of achtergrond van de animatie.
Over de animatie

Wat zie je in de animatie?

Je ziet drie goudkleurige stelsels die vrij dicht bij elkaar staan: NGC 7319, NGC 7318A en NGC 7317. Tussen hen in hangt een ijle wolk van gas, overgebleven van eerdere ontmoetingen. Rechtsonder komt een blauw stelsel aan: de indringer NGC 7318B. Linksboven staat NGC 7320. Dat stelsel lijkt erbij te horen, maar staat in het echt ongeveer zeven keer dichterbij.

Waar gaat de animatie heen?

De indringer schiet schuin door de groep. Waar hij door het gas gaat, wordt dat gas gloeiend heet en licht het groen op: de schokgolf. De zwaartekracht trekt intussen aan de sterren van de stelsels, waardoor sommige sterren worden losgetrokken. Daarna schiet de indringer verder, maar het hete gas blijft nog lang nagloeien. Aan het eind blijft het beeld even staan, en dan begint de animatie opnieuw.

Pauzeren en opnieuw beginnen

Boven de animatie staan drie knoppen. Met Animatie pauzeren zet je het beeld stil, en met dezelfde knop laat je het weer verder lopen. Opnieuw starten en Nieuwe weergave laden beginnen de botsing weer vanaf het begin. De teller Simulatiejaar telt 250.000 jaar per seconde, maar de animatie gaat veel sneller: de doortocht van de indringer duurt in het echt tientallen miljoenen jaren.

Klopt de animatie?

De beweging wordt echt uitgerekend: de kernen trekken aan elkaar, en duizenden sterren voelen de zwaartekracht van allemaal. De groene schokgolf tussen de stelsels zie je ook echt, op infrarood- en röntgenfoto’s. Vereenvoudigd is wel dat de sterren elkaar niet zelf aantrekken, en dat het gas alleen schematisch is getekend. Ook de plekken en snelheden van de stelsels zijn benaderd.

Botsingen en ontmoetingen

NGC 7318B schiet met ongeveer 3 miljoen kilometer per uur door de groep. Dat is zo snel dat het stelsel niet wordt ingevangen. Waar het door het gas tussen de stelsels gaat, ontstaat een schokgolf, vergelijkbaar met de knal van een straaljager die door de geluidsbarrière gaat. Ook de andere stelsels in de groep hebben elkaar al eerder geraakt: daar komen het losse gas en de lange slierten sterren vandaan. Op den duur smelten de stelsels die dicht bij elkaar staan waarschijnlijk samen.

In cijfers

Stephans Kwintet in cijfers

Afstand
ongeveer 290 miljoen lichtjaar (NGC 7320: ongeveer 40 miljoen)
Aantal stelsels
5 te zien, 4 horen echt bij elkaar
Sterrenbeeld
Pegasus
Ontdekt
1877, door Édouard Stephan
Snelheid indringer
ongeveer 3 miljoen km per uur
Beroemde foto
een van de eerste foto’s van James Webb, 2022
Het verhaal

Ontdekt in Marseille

In 1877 zag de Franse sterrenkundige Édouard Stephan in de sterrenwacht van Marseille een groepje vage vlekjes dicht bij elkaar. Het werd het eerste ‘compacte groepje’ van sterrenstelsels dat ooit is gevonden. Pas veel later begrepen sterrenkundigen dat het om botsende stelsels gaat.

James Webb

Op de eerste foto’s van James Webb

In juli 2022 was Stephans Kwintet een van de eerste foto’s die de James Webb-ruimtetelescoop liet zien. Met infrarood licht zag Webb door het stof heen. Op de foto zie je de schokgolf, gebieden waar nieuwe sterren ontstaan, en het centrum van NGC 7319, waar een zwart gat gas opslokt.

Zelf kijken

Kun je Stephans Kwintet zien?

Met het blote oog of een verrekijker niet. Met een grote amateurtelescoop zie je onder een heel donkere hemel een paar vage vlekjes dicht bij elkaar. Stephans Kwintet staat in Pegasus, in Nederland het best te zien in de herfst, ’s avonds hoog in het zuiden.

Veelgestelde vragen

Vragen over Stephans Kwintet

Waarom heet het Stephans Kwintet?

Een kwintet is een groep van vijf. Het groepje is genoemd naar Édouard Stephan, die het in 1877 ontdekte.

Horen alle vijf de stelsels bij elkaar?

Nee. Vier stelsels staan op ongeveer 290 miljoen lichtjaar en trekken echt aan elkaar. NGC 7320 staat op ongeveer 40 miljoen lichtjaar en staat alleen toevallig in dezelfde richting.

Wat is de schokgolf in Stephans Kwintet?

Een enorm gebied van heet gas, groter dan de Melkweg. Het ontstaat doordat NGC 7318B met hoge snelheid door het gas tussen de stelsels schiet. Het gas wordt zo heet dat het röntgenstraling uitzendt.

Wat gebeurt er later met Stephans Kwintet?

De stelsels die dicht bij elkaar staan, smelten op den duur waarschijnlijk samen tot één groot stelsel. Of de snelle indringer NGC 7318B daarbij hoort, is niet zeker.

Verder ontdekken

Meer sterrenstelsels